SE’s Weblog

Soirholtoi sanagdsan tul blog-ruugaa chireed irlee

Одоо тохиолдож буй дэл­хийн эдийн засаг, санхvvгийн хямрал єнгєрсєн зууны 30-аад оны их уналтын vеэс хойших хамгийн ноцтой хям­рал мєн гэж Америкийн сан­хvvчид мэдэгдэж, АНУ-ын долларын ханш цаашид унана хэмээн анхааруулж байна.

Ам.долларын ханш уна­хын хэрээр тvvнээс уяатай монгол тєгрєг хамт унаж, бидэнд Оросоос авах бензин, Хятадаас зєєх бараа улам vнэтэй болж, Европ руу аялж жуулчлах хvн нvдний гэм боллоо. Монголбанкны тєгрє­гийг ам.доллараас уях бодло­гоос болж бид vйлдвэрлэсэн бараагаа ханш унасан долла­раар vнэлж экспортолж, тvv­гээрээ цєєхєн юань авч, єнєє зоосондоо тааруулж багахан бараа татаж, ингээд манай гудамжинд бидний хувьд юм­ны vнэ эцэс нь харагдахгvй нэмэгдэж байна. Тєгрєгийн ханш уналтаас болж авдаг цалингийн тоо нь хэвээрээ ч тvvгээр авч чадах зvйл багасч байна. Мєнгє нь ханш чан­гатай хятад, орос, солонго­суудын хувьд Улаанбаатарт шопинг хийж, vл хєдлєх хєрєн­гє авбал хамгийн ашиг­тай цаг байна.

Ам.долларын ханш цаа­шид унах уу, америк­чууд зо­риуд унагаад байгаа юм биш биз гэсэн хардлага тєр­сєєр байна. “Бvхнийг чадагч” Долла­рын систем бол ер бусын бvтээл бєгєєд АНУ манай гаригийг удирдах хvчтэй зэвсэг болгож чадсан юм. Америкчууд єєрс­дийн санхvvгийн гол асууд­луудаа яаж шийдсэн ту­хай єгvvлэхийг хичээе.

Хувийн банкууд ам.долларыг хэвлэдэг

Де-факто гэвэл АНУ 1907 оныг хvртэл мєнгєний нэгдсэн системгvй байсан. Америкийн гvйлгээнд алт, мєнгє болон тэдгээрийг хадгалах сертифи­кат, нэр хvндтэй банкуудын банкнотууд, зарим мужийн сан хємрєгийн єрийн бичгvvд, фунт стерлинг эргэлдэж байлаа. 1907 онд Америкт эдийн зас­гийн анхны том хямрал дэгдсэн юм. Янкууд маш сонин нєхцєл байдалтай тулгарчээ.

Vйлдвэрлэлд шаардлага­тай бvх зvйлтэй, борлуулалтын асар єргєн зах зээлтэй, аме­рикчуудын худалдан авах чад­вар єндєр. Гэтэл эргэлтийн хєрєнгє хvрэлцэхээ больжээ. Тэгэхэд энэ vйлдвэрлэлийн дутуу санхvvжилтийн хямралыг алдарт магнат Ж.П.Морганы ачаар давсан байна. Морган АНУ-ын Засгийн газрын хvсэл­тээр хувиасаа асар их хэмжээ­ний мєнгийг компаниудын хувь­цааны курсийг дэмжихэд зо­риулж, бас том мужуудад зээл єгчээ. Vvний дараа vндэсний санхvvг атгадаг томчуул болох Ж.П.Морган, Жон Д.Рокфел­лер, Шифф, Кун, Лееб, Рот­шильд, Лазаров нарын хvмvvс зєвлєл байгуулж, улмаар Хол­бооны нєєцийн системийг байгуулах тєсєл бэлджээ. Зур­гаан жил маргаж, дахин бо­ловс­руулсны эцэст тvvнийг Сенат ба Конг­ресс хvлээн авч, Ерєнхийлєгч гарын vсэг зурлаа. Ингээд дэлхийд огт байгаагvй, одоо хvртэл єєр хаа ч vvсээгvй систем бий болжээ. Хувийн банкуудын нийгэмлэг тєрєєс цаасан мєн­гє гаргах эрх авчээ. Эмиссийн орлого гэсэн нэг ойлголт байдаг. Банкууд дол­лар хэвлэж эргэлтэд оруулдаг, зээл єгдєг. Єєрєєр хэлбэл доллар vйлдвэрлэсний тєлєє тєр тэдэнд єртэй vлддэг. Сан­хvvчид зээл ба долларын эр­гэлтээс мєнгє олдог. Энэ бол єєр хаа ч байхгvй vзэгдэл. Дэлхийн єєр ямар ч хувийн банк эмиссийн орлого олох эрхгvй. Єєрєєр хэлбэл АНУ-ын банкууд гол зvйл буюу санхvv­гийн хvрээнд тєр засгийнхаа тэгш эрхтэй тvнш болжээ. Тєр єєрийн vvргээ хэрэг­жvvлж, алтан баталгаа гаргаж єгч байв. Жишээлбэл “Чейз Ман­хэт­тэн банк” нь эдийн засгийн хэрэгцээнд зориулж 100.000 ам.доллар хэвлэхэд тєр энэ зуун мянгыг худалдан авч, тэдгээ­рийг нь тухайн vед алт ба тєрєєс баталгаажсан vнэт цаасууд, тєсвийн орлогоор хангаж єгдєг байжээ. Иймээс тэр vед доллартай хvн тvvнээ алтаар сольж болох байв.

Энэ бvхэн ганц л зарчим дээр vндэслэжээ. Бvх хvмvvс цаасан мєнгєє шар металлаар нэгэн зэрэг солино гэж хэзээ ч байхгvй. Ийм учраас тухайн vед сан хємрєгт хадгалагдаж бай­сан алтнаас 2,5 дахин их дол­лар хэвлэжээ.

Ийм системээр тэжээгдсэн Америкийн эдийн засаг иссэн гурил мэт хєєж, єсч дэвжиж байлаа. Иймээс дэлхийн I дайн дэгдэхэд хvчин тєгєлдєр бэлэн мєнгєтэй, эргэлтийн хєрєнгє хvрэлцээтэй Америк дайнд бэлэн байлаа. Америкчууд эхлээд харзнав. Англичууд, оросууд болон францчууд цу­саа гол мэт урсгаж, улмаар германчуудыг цохиж дуусахын алдад 1917 онд АНУ сvртэй гэгч нь дайнд орж шуурхай дуусгав.

1919 онд Герман улс Вер­салийн гэрээнд гарын vсэг зурж, агуу эзэнт гvрнээс сул дорой Веймарын улс болон хувирлаа. Ялагчид Германы алтны бvх нєєцийг авч, vйлд­вэрлэлийн дvvргvvдийг алба­дан хав­саргаж, германчуудад дааж давшгvй дайны тєлбєр оноож, Германаас бvх vнэт нєєцийг хайр найргvй зєєн гаргажээ. Веймарын Германд аймшигтай санхvvгийн хямрал болж, юмны vнэ ганцхан єдєр хэдэн зуун хувь єєрчлєгдєн талх л гэхэд хэдэн сая маркийн vнэ хvрэв. 1920-иод онд АНУ мандан бадарч байв.

Манай гаригийн алтны нєєцийн 40 хувь тэдний гарт оржээ. Эхлээд франкийг буул­гаж авлаа. Харин фунтын ард єєрийн колониудад Америкийн барааг оруулахыг хориглож байсан асар том колони бvхий Их Британийн эзэнт гvрэн байлаа. Энэ нь Америкийн санхvvчдэд таалагдсангvй.

1929 оны эдийн засгийн их хямрал дэгдлээ. Зарим нь зориуд дэгдээсэн гэдэг. Эхлээд бирж дээр хувьцааны vнэ унав. Хэрэв ханш, vнэлгээ унавал хvмvvсийн хадгаламж шатаж, байгууллагаас их зээл авч чадахгvй байх ёстой. Гэтэл 1929 онд бvгд эсрэгээр болсон аж. Уг нь эхлээд заводууд зогсож, дараа нь бирж дээр сvйрэл болдог байтал харин эсрэгээр эхлээд биржээр нэг vймээн сандраан дэгдэж, тэ­гээд дараа нь vйлдвэрлэл зогсов. Тэгэхээр бvх зvйл бир­жээс эхэлсэн тул энэ vйл явдлыг цаанаас удирдсан гэсэн vг гэж vзэж байна.

Тэдгээр он жилvvдэд АНУ фунтыг буулган авч, том ам­жилт олов. 1931 онд эдийн засгийн хямрал ба дайны хvнд єр тєлбєрєєс болоод англи­чууд єєрийн валютын алтан баталгаанаас татгалзав. Дэл­хий дахин фунтыг орхиж, Ев­роп руу бєєнєєр урсан ирж буй долларыг худалдаж авч эхэл­лээ. Доллар ийнхvv дэл­хийн хамгийн хvчирхэг валют бол­лоо.

Ам.доллар “биегvй” болов

1934 онд тэд дотооддоо (гадаадынхыг хэвээр vлдээж) долларын конвертацийг халав. Одоо америк хvн доллараа алтны нєєцєєр сольж чадахаа больсон тул долларыг хэд л хэрэгтэй, тэр хэмжээгээр хэвлэ­дэг болжээ. Доллар vнийн хэмжvvр гэхээсээ тєлбєрийн хэрэгсэл боллоо.

Энд хоёр асуудлыг нэгэн зэрэг шийдсэн байна.

Нэг талаас санхvvчид хям­ралаар дамжуулан дэлхийг удирдахад тохируулан долла­рыг зохицуулсан.

Нєгєєтэйгvvр Рузвельтийн тодорхой тєлєвлєгєєт эдийн засгийн систем нь долларыг нарийн зохицуулах боломж єгчээ.

Ийнхvv мєнгєний массын хэмжээг тооцоолох тэгшитгэл буюу Кейнсийн алдарт онол хэрэгжжээ. Тэр vед Оросоос Леонтьев очиж, Америкийн эдийн засагт салбар хоорон­дын балансыг тооцоолж єглєє.

Америкчууд дэлхийг удир­даж болно, гагцхvv чадварлаг удирдахын тулд нарийн тоо­цоолох ёстой гэж итгэж байв. Яахав, зах зээл байж л байг, гэхдээ зєвхєн тэр доор. Кока кола ямар vнэтэй байх нь тєрд огт хамаа алга. Харин хэдэн доллар эргэлтэд байхыг бид маш хатуу чанд тєлєвлєнє гэж Холбооны нєєц vзжээ.

Ам.долларын насос

Америкчууд дэлхийн II дай­ны “ачаар” дэлхий даяар ялалт байгуулав. Америкчууд 1944 онд Бреттон-Вудсийн санхvvгийн системийг бай­гуулснаар ам.дол­ларыг дэл­хийн ноёрхлын оргилд гаргаж ирлээ. Тэд бусад орны vндэс­ний валютуудыг алттай уял­дуулж, тэдгээр валю­таа дол­лар­тай уяв. Тэгэхдээ Америк дотроо хєрвєх чадвар­гvй бол­сон долларт шvv.

Их Британи болон тvvний колониудад Америкийн хvчир­хэг арми байрлаж байсан тул анг­ли­чууд зєвшєєрлєє. Єєр арга байсангvй. АНУ Маршал­лын тєлєвлєгєєг хэрэг­жvv­лэхдээ айсангvй. Баруун Ев­ропт асар их хэмжээний тус­ламж vзvvлэв. Учир нь Европт хэн ч байсан жаахан илvvдэл юм гарвал ам.доллар болгох гэж гvйдэг болов. Харин АНУ-д эдгээр долларыг хэвлэж, тvv­нийхээ тусламжтайгаар Аме­рик руу дэлхий дахины хамаг шилдэг бvхнийг сорж эхэлжээ.

Ам.доллар дэлхийн валю­тын оргилд гарах гурав дахь vе шат 1971 онд эхлэв. Тэр vед дэлхийн эдийн засгийн тав­цанд АНУ-ын хvчтэй єрсєл­дєгчид Япон, Баруун Европ гарч ирлээ. Харин америкчууд бас нэгэн зоригтой алхам буюу “Никсоны хувьсгал” хийж, АНУ долларын алтан эквива­лен­таас бvрмєсєн татгалзав. Энэ нь доллар vvнээс хойш єєртэй нь уялдахаас єєр аргагvй, бусад валютаас єєр юугаар ч солигдохгvй гэсэн vг.

Холбооны нєєцийн сис­тем хэрэгтэй гэсэн vедээ дол­лараа хэвлэдэг. Хэрэв бусад валют доллартай уялдаатай бол дол­лар зєвхєн тухайн vеийн улс тєр, засагтай уялд­даг. Харин энэ эрх мэдэл нь АНУ-д байгаа. Дэлхийн хэм­жээнд байгаа дол­ла­рын жин Аме­рикийн дур зоргоос, мєн тvv­ний дотоод эдийн засгийн нєх­­цєл байдлаас хамаардаг бол­лоо. Ам.доллар алтан нєєц­тэй, эдийн засгийн бодит байдалтай холбогдох холбоо­гоо алдаж, одоо тэр цэвэр эрх мэдэл хvч болжээ. Єєрєєр хэлбэл дэлхийг захирах эрх мэдлийн эквивалент.

Энэ vеэс эхлээд АНУ-ын хэрэглээний хэмжээ, хєрєнгє оруулалт ба хуримтлал юунд ч уялдаа холбоотой байхаа бо­лив. Ємнє нь эдгээр vзvvлэл­тvvд vйлдвэрлэлээс хамаарч байв. Гэтэл одоо Америкийн амьд­ра­лын тvвшин тvvний хєдєлмє­рийн бvтээмж, vйлд­вэрлэлийн амжилтаас ямар ч хамаарал­гvй. Тэд долларын коммунизм байгуулжээ. “Бид дэлхийд чадах чинээгээрээ єгч, харин хэрэг­цээ­нийхээ хэрээр авна” гэх болжээ. Vvний дvнд 1990-ээд онд АНУ дэлхийн хvн амын ердєє таван хувийг эзэлдэг ч манай гаригийн vйлд­вэрлэдэг, олборлодог нєє­цийн 40 хувийг шингээж байлаа. Япон, европ, арабууд єєрс­дийн ажиллаж олсон долла­руудаа хэнд ч хэрэггvй цаас болгож хувиргахгvйн тулд Аме­рикийн банкууд руу хvv авах гэж аваачдаг. Ингэж тэд АНУ-ын эдийн засгийн хамгийн том хєрєнгє оруулагчид болон хувирчээ.

Чухам тэр vеэс Америкийн тєр ба корпорациуд єр тавин амьдарч эхэлжээ. Одоо АНУ ухаан алдмаар их тоо буюу 13 триллион ам.долларын єртэй. Манай гариг бvхэлдээ ажил хийж, хєдєлмєрлєн, тэдэнд зээлдvvлэх ажил хийж байна.

Р.Рейганы хувьсгал

1980-аад онд Америкт эдийн засгийн гэхээсээ vзэл суртлын шинжтэй Рейганы ху­вьс­гал эхэллээ. Р.Рейган аме­рик­чуудад єєртєє итгэх итгэ­лийг буцааж авчирсан юм. Рейганы vед Кейнсээс моне­таризм руу, цэвэр мєнгєний хєшvvргээр удирдахад шилж­сэн. Нийгэмд хичнээн мєнгє хэрэгтэйг нарийн тооцож байв. Нийгмийг урьдаас тєлєвлєж мэдэж болохоор тул Р.Рейган санхvvчдэд алдаагаа багасгах, эдийн засгийн vзvvлэлтvvдийг итгэлтэй тооцох боломж єгсєн. Алдаа бага тул доллар Амери­кийн эдийн засгийн хэрэгцээнд илvv нарийвчлалтай зохицож, АНУ-аар дамжуулан дэлхийн эдийн засаг дээшиллээ.

1980-аад онд америк­чуу­дын ємнє шинэ зорилго гарч ирлээ. Долларыг нэгмєсєн дэлхийн валют болгох. Янкууд доллараар бусад орноос эд баялгийг авч, харин ам.доллар эдгээр орноос буцаад АНУ-ын банкууд руу очиж байв. Иймээс эдгээр долларыг ямар нэг байд­лаар холбох хэрэгтэй байлаа.

Тэд нэг арга олсон. “Клин­то­ны хувьсгал”. Энэ нь шинэ эдийн засаг буюу интернэтийн эдийн засаг, программ хан­гамж, венчурын сангууд. Эдгээр нь тодорхой vйлдвэрлэл бус харин шинэ санаа, удахгvй ашиг олох магадлалтай ирээдvйн зах зээлийн хувьцаа гаргадаг. Шинэ эдийн засаг гэх учир нь уламж­лалт бараа солилцоо, vйлчил­гээ­ний эдийн засгаас гадна мэ­­дээл­лийг эдийн зас­гийн харил­цаанд оруулсан дэвшил байлаа.

XX зууны сvvлийн vеийн Америкийн суут ажиллагаа болох “шинэ эдийн засаг” долла­рын ялалтыг улам бататгав.

Зарчмын хувьд бvх зvйл маш энгийн. Даяарчлагдсан дэлхийд асар их “ногоон” бий болсон. Ам.долларыг vнэгvй­дvv­лэхгvйгээр тэднийг яаж холбох вэ? Америкчууд интер­нэт эдийн засгаа сурталчилж, нэг доллар оруулсан нь зууг олно гэж магтав. Хувьцааны vнэ зvvдэнд оромгvй асар их єсч, дэлхийн єнцєг булан бvрээс тэрбум, тэрбум ам.доллар АНУ руу цутгаж байлаа. Шинэ эдийн засаг ирээдvйд чиглэж, хvлээлт зардаг. Итгэл найдварыг капи­талжуулдаг. Хийгдээгvй тєслvv­дэд мєнгє хуримтлуулдаг.

2001 онд шинэ эдийн засаг нь АНУ-ын хєрєнгє оруулалтын зах зээлийн дєрєвний нэгийг эзэлж байв. Шинэ эдийн засаг дэлхийг кабелийн утсууд, хий­мэл дагуулын сувгууд, гар ут­саар хучлаа. Хvн тєрєлхт­ний тvvхэнд анх удаа эрдэм шин­жил­гээний ажил, туршилт, зо­хион бvтээгчдийн бvтээл, ха­рилцааны ба мэдээллийн тех­нологийн салбарт хязгаар­гvй санхvvжилт орж ирлээ.

Холбооны нєєцийн сан нь тэрбум тэрбумаар шинэ дол­ларуудыг хэвлэн гаргаж, эдгээр мєнгєєрєє тvvхий эд, шинэ технологи, шилдэг техник, мэргэжилтнvvд, чухал байгуул­лагуудын хяналт зэрэг АНУ-д хэрэгтэй шилдэг гэсэн бvхнийг худалдан авч байна.

СанхVVгийн алхими

1990-ээд оноос мєнгєний массыг холбох єєр арга гарч ирснээр ам.долларын систе­мийг ухамсрын, нейро эдийн засгийн анхдагч гэж vзэж боло­хоор боллоо. Бусад улсын валют, vнэт цаас, хувьцааг болон хараахан гараагvй бай­гаа хувьцааг худалдан авах эрх, жилийн дараа vйлдвэрлэх ба­рааг авах зэрэг зєвхєн хvний бодол тєсєєлєлд байгаа юмыг эзэмших эрхийг худалдаж авч эхлэв. Мєнгєєр мєнгє хийх, ямар ч бараа, vйлчилгээгvйгээр мєнгє хийх эдийн засагт хувь­цаа, vнэт цаасны vнэ нь бодит vйлдвэр, байгууллагын ашиг, дивиденд зэргээс хамаарахгvй. Жорж Соросын хэлснээр сан­хvvгийн алхими юм.

Хий хоосон мєрєєдєл нь бодит амьдралаас илvv боди­той болчихдог юм. Зєвхєн ийм гаж ертєнцєд л 2008 онд неф­тийн хямрал гарах боломжтой. Нефтийн vнэ єссєн нь манай гаригийн гэнэтийн хvйтрэлтээс болоогvй. Тvvхий эдийн олбор­лолт ганцхан хормын дотор эрс буураагvй. Vнэ єссєн шалтгаан нь бирж дээрх дамын наймаа­чид фьючерс буюу ирээдvйд нийлvvлэх бєєний нефтийн гэрээг улам бvр илvv их єндєр vнээр худалдаж авдаг болс­ноос л тэр. Ийнхvv хийсвэрлэ­лийн туйл болж, ямар ч бодит vн­дэс­лэлгvйгээр хямрал vvссэн.

Энд мэдээллийг хянадаг хvмvvс бvхнийг захирдаг. Энд хамгийн хєгжингvй улсыг ч сvйрлийн ирмэг дээр байгаа мэт vзvvлж, баасыг ч алт бол­гож харуулж чадна. Бирж дээр биет юмсаар бус харин абст­ракт тэмдгээр тоглодог. Хувь­цааг бус харин тэдгээрийн vvсгэмлийг зарж байна. Цаасыг єєр цаа­саар худалдаж байна.

Дvгнэлт

13 центийн єртєгтэй хэв­лэгддэг ам.долларын зуу­тын ногоон цаасаар дэлхийн аль ч єнцєгт 100 долларын єртєг шингэсэн баялгийг, хєдєлмє­рийг худалдаж авч байна. Америкууд бидэнд 13 цент хэвлэж єгєєд 100 ам.дол­ларыг маань авчихаж байна гэсэн vг. Тэр бvv хэл эдгээр доллар нэртэй цаасууд бу­цаад хэв­лэсэн газар луугаа очихоо больж, нутгийн зах зээл дээр тухайн улсын валют­тай єр­сєл­дєж, тvv­нийг тvрэн шахаж байна.

Америкчууд єєрсдийн сан­хvvгийн гол асуудлуудаа шийд­­­жээ. Нэгдvгээрт, єдєр тутмын, урсгал хэрэгцээний эх булагтай болж, хоёрду­гаарт “шинэ эдийн засаг” буюу ирээдvйн эдийн засгийн хязгааргvй санхvvжил­тийг бодож олжээ. Эцэст нь вир­туаль эдийн засаг хэмээх “хогийн сав”-ыг бvтээжээ. Одоо илvvдэл ам.доллараа ханшийг нь унаган шатааж байна. Энэ америкчууд юу хийгээд байна даа?

“Иргэн та БаЯлаг” сангийн тэргvvн эдийн засагч Салдангийн Одонтуяа